Саха быһаҕын сытыылааһына

Схема заточки Якутского ножа -1
Схема заточки Якутского ножа - 2

Бэттибэт бэтэлээх бии, сынтарыйбат сытыы кылаан

Бары да5аны көрөргүт эбитэ буолуо, кырдьаҕас дьон хайдах курдук биилээхтэрин харыстаан, биэбэйдээн тутталларын. Кинилэр хотуурдара, сүгэлэрэ, быһахтара сытыы, туттарга табыгастаах буолар. Дьиҥинэн, биһиэниттэн ордук үчүгэй тимир буолбатах эрээри, сытыылыыллара, кылаанныыллара ураты. Ол иһин арыт тоҥ маһы тоһута тутар күүстээх – уохтаах уолан, мөлтөөн – ахсаан эрэр оҕонньорго үлэҕэ сабыйтарар буолааччы.

Сытыылааһын. Биһиги “сэп хаалла, хоппот буолла” диэн уоттаах чочуга туттахпытына, тимир төһө илистэрэ буолуой, ордук чараас бии. Онон сатаан сытыылыырга, кылаанныырга биир олус суолталаах ньыма баар – быһах тимирэ мөлтөх да буоллаҕына, кылааннаан ситиһиннэриэххэ сөп.

Саха быһаҕын үөстээх сирэйин аҕаанынан ( бурууһунан) көнөтүк, сыһыары тутан аалыллар (ити сирэйэ хаһан баҕарар көнө буолуохтаах). Кэтэх өттүн биитэ чараас буолар гына, эмиэ төһө кыалларынан, көнөтүк аалыллыахтаах.

Сүгэни сытыылыырга, сөбүлээн туттар сирэйин арыый туруору гына чочулаатахха, маска сыстара тупсуо. Муннугун сымнаҕас тимирдээх буоллаҕына – халыҥ, кытаанах тимирдээх буоллаҕына чараас гына сытыылыыр ордук, мас суорарга, кэрдэргэ, хайытарга биитэ сыыйа халыҥаан иһэр.

Кылааннааһын. Туттар тэрил чочуламмыт иэдэстэрин бытархай тоҥуулаах аҕаанынан, чочу суола сүтүөр дылы, ньалака аҕаанынан биитин кыратык мүлтүрүппэккэ, төгүрүччү хамсатан ааллыллар. Тоҥуута олох бүппүт буоллаҕына, хаптаҕай алмаас надфилинан кылааннаан баран, дьэ хататтыахха сөп.

Маска ойуулуур чараас, хатан быһаҕы кылабычыттахха өссө сытыы буолуо. Көнө сирэйдээх маска тириини күүскэ тардан тиириллэр уонна ханнык баҕарар кылабычытар паастаннан сотуллар. Быһах икки иэдэһин, бирииппэ курдук, куоһуу чочулаан баран сытыылаатахха, кылабычыттахха, тимир хатарыыта үчүгэй буоллаҕына, сыа курдук быһар буолуо.

Маһы кыһарга, эти быһарга быһах да, сүгэ да биитигэр, иэдэһигэр чочу хатыыта баар буоллаҕына, сыста түһэр хаппат буолар. Ол иһин килэркэй буолуохтаах.

Кылааны “сытар” уонна “турар” диэн араараллар. Биигэ сытар кылаан ордубут буоллаҕына, “сыттык” дэнэр ол иһин үчүгэйдик хатарар наада.

Хататы сатаан оҥорботоххо “турар” кылааны алдьатар. Бытархай тоҥуулаах хаптпҕай игиини ылан, тоҥуута суох кырыытын төгүрүг гына чочулаан баран кылааккайданар. Онтон килэритэн кылабычытан кэбистэххэ, хатат бэлэм буолар. Маны таһынан туһалаан бүппүт, тостубут тимир эрбиин болотунатын тостугаһын ыраастаан кэбистэххэ, толооҥҥо, сиргэ илдьэ сылдьарга мэһэйэ суох хатат буолар.

Саха быһаҕын сытыылыыры хас да суолга араарыахха сөп:

1) Көнө биилээх, иэдэстээх – саамай сытыы быһыылаах –  таһаалаах тимир.

Маннык (а) чараас биилээх быһах сиргэ – уокка илдьэ сылдьарга эрэлэ суох, уҕуохха, мутукка – итиккэ түбэсэҕинэ кылаана сынтарыйар, ойдон хаалыан сөп. Ол оннугар тириини сүлэргэ уонна маһы кыһарга нарыннык кыһарга олус сытыы, хотумтуо буолар. Маны мас уустара сөбүлээн сөбүлээн тутталлар. Сытыыланара балачча уустук буолар, биитэ икки өттүнэн мүлтүрүйүө суохтаах, көбүс – көнө гына биитэ сытыыланыахтаах, оччоҕо эрэ аналын толорор.

Холобур, маннык быһахтары  (б, в) ньалҕархай тоҥуулаах буруустарынан (хатыылаахтан ньалҕархайга тиийэ) сытыыланар, бурууһу кыратык сиигирдэ – сиигирдэ аалар ордук. Бүтэһигэр хайаан да хататтыахха, ол аата кылаанын туруоруохха, тэҥниэххэ наада.

Быһах тимирин кэлтэй биир өттүттэн ааллахха, биитин нөҥүө өттүгэр хатыы биллиэҕэ, “ол сытар кылаан” дэнэр, итинник бы7ах тугу да хоппот буолар. Онтон ньалҕархай буруустарынан өр аалан, икки өттүнэн хатыы тахсыбат гына оҥорон, хататтанар, оччоҕо саамай сытыы “турар кылаанын” ылыахха сөп. Маннык көнө иэдэстээх анал быһах биитэ “бөтүөннэниэ”, “мүлтүрүйүө” суохтаах, оччоҕо эрэ аналын толоруо.

2) “Батыйалыы охсуулаах” эбэтэр “бөтүөннээх иэдэстээх” быһах.

Маннык охсуулаах быһах (г) сытыытынан көнө иэдэстээх быһахха тиийбэт эрээри, сиргэ – уокка, булка – алка илдьэ сылдьарга быдан эрэллээх, бөҕө – таҕа буолар.

Маннык быһыылаах быһаҕы (д, е) сытыылыыр арыый судургу. Сүрүн көрдөбүлэ -биитэ “бөтүөнэ” суох буолуохтаах. Сиргэ – уокка сулдьан түргэнник, судургутук ньалҕарытарга табыгастаах. “Бөтүөннээх быһах” бөтүөнүн кырыыта биититтэн кэтитин 3/2-тэн аҥаарыгар дылы саҕаланаҥ охсуллар эбит. Холобур (ж, з)

3) Кэтит үөстээх быһах.

Маннык охсуулах быһах, батыйа, батас – саха уустара удьуор хааннарынан илдьэ кэлбит оҥоһуктара буолар. Үлэ – хамнас, булт – ас ханнык да көрүҥэр киэҥник туттуллар быһах: чараас, сытыы биилээх гынан баран олуйары – моһуйары тулуйар оҥоһуулаах, ол иһин дэгиттэр буолар. Маннык оҥоһуулаах быһаҕы сытыылыыр олус судургу.

Толооҥҥо сылдьан быһымах кэмнэргэ, тымныыгы – хамныыга түргэнник сытыылыырга – кылаанныырга олус табыгастаах буолан, былыр уустар үгүстүк охсоллоро, булчуттар талаллара (и, к).

Схема заточки Якутского ножа - 3

Маннык охсуулаах быһах (л) аҕааҥҥа тайанар сирэйэ синньигэс, ол иһин сытыылыырга түргэн. Сирэй өттүттэн кылаанын таһааран “охторон” баран, нөҥүө өттүттэн кылаанын хардары таары аалан “туруоран”, хататтаан туттуохха сөп. “Кэтит үөстээх быһах үөһэ түргэнник бүтэр” диэн куттанымаҥ, синньигэс үөстээх тимири кытта тэҥҥэ бүтөҕэ. Санаан да көрдөххө, маннык биилээх(м) быһах тугу хотуой?…

“Саха быһаҕа” кинигэттэн

Scroll to Top